Tiflis souvenirs; A century after recording Persian "Monarch-Record"s in Tbilisi - 1914

by; Amir Mansour

Online Iranian Recodings & Voice Museum

(با تشکر از خانواده های محترم ظهیرالدینی و پازوکی برای در اختیار قراردادن عکس فوق)

Just 100 years after recording session in Tiflis (Tbilisi), we can understand the value of recorded songs by Abolhassan khan Iqbal -os- sultan, Seyyed Hossein Taherzadeh, Abdollah khan (Davami), Bagher khan and the maestro, Darvish khan. It has estimated 178 sides to be recorded for known matrix numbers between 98189 to 98367. "Monarch-Record" of Tiflis were pressed by "Anker Record" company in Berlin. Although the quality of Monarch Records are not very good but contain the best collection of Persian music in Qajar era and a unique source for musicians and researchers.

 

ره آورد تفلیس: صفحه های مونارک رکورد پس از یک قرن

 

مقدمه

ورود به قرن بیستم مقارن با شکوفایی صنعت صداست. شاخه های گوناگونی از این صنعت، منبع فعالیت های گسترده اقتصادی و صنعتی شده، ثروت فراوانی نیز برای چهره های اصلی این صنعت، توماس ادیسون، گراهام بل و امیل برلینرز به ارمغان می آورند. ورود صنعت صدا به ایران با واگذاری امتیاز تلفن به دوستمحمد خان معیرالممالک و خریداری چند دستگاه فونوگراف توسط وی، حاج امین الضرب و برخی دیگر از اعیان قاجار در اواخر عصر ناصری، اتفاق می افتد. در عصر مظفری نیز خرید گرامافون در اروپا و از نمایشگاه های بین المللی، رایج تر شده تا آنکه در سال 1284 شمسی، طی فرمانی از سوی مظفرالدین شاه، مجوز ضبط صفحه در تهران توسط کمپانی گرامافون صادر می گردد. از این هنگام، صفحه های گرامافون به عنوان نخستین چندرسانه در صحنه فرهنگ ایرانی متولد می شوند تا بار گوشه ای از این میراث ماندگار را بر دوش گیرند. در مقاله حاضر ضمن اشاره به آثار ایرانی ضبط شده در عصر قاجار، به یادبود مرور یکصد سال از آثار ضبط شده در بهار سال 1293 شمسی در تفلیس، این مجموعه آثار، مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

 

آثار ایرانی ضبط شده در عصر قاجار

پیش از سال 1284 شمسی، آثار متعددی با عنوان فارسی توسط کمپانی های بزرگ صنعت ضبط صدا، در خارج از ایران، ضبط و تولید شده اند. نخستین آثار را کمپانی گرامافون در فهرست سال 1277 شمسی این شرکت منتشر کرده که در لندن ضبط شده اند. در فاصله سال 1277 تا 1284 شمسی نیز مستنداتی از ضبط آثار فارسی در قفقاز و ماوراءالنهر، توسط کمپانیهای گرامافون انگلستان و پاته فرانسه در دسترس می باشد. همچنین کمپانی گرامافون از سال1282 شمسی به بعد، در شبه قاره نیز آثاری فارسی را ضبط و تولید کرده است. اگرچه کمپانی آلمانی ادئون هم در بازه زمانی یادشده، در مناطق همجوار ایران، به ضبط آثار قراوانی اقدام کرده اما تاکنون مستنداتی از ضبط آثار فارسی در این مجموعه به دست نیامده است.

اولین آثاری که از اشخاص و هنرمندان دارای تابعیت ایرانی ضبط شده، متعلق به سال 1284 شمسی است که نمایندگان کمپانی گرامافون، مجموعا 216 قطعه و از جمله سه قطعه از سخنان مظفرالدین شاه را ضبط می کنند. (دیسکوگرافی ضبط های 1284تهران)

در سال 1286 شمسی و با راهنمایی تاجری ارمنی، برخی از هنرمندان ایرانی برای ضبط صفحه، سفری چند ماهه به پاریس می نمایند که حاصل آن "صفحه های خورشید" است که در دو کارخانه "ادن" فرانسه و "گلوبوفون" آلمان تولید شده اند.

در بهار سال 1288 شمسی، کمپانی گرامافون هشت هنرمند ایرانی را به لندن برده و 218 قطعه ضبط می شود. آنچه در حین سفرو به ویژه در انتخاب نوع موسیقی بین همسفران بروز می کند و عکس العمل احتمالی بزرگان موسیقی آن روز نسبت به کمرنگ شدن سازهای ایرانی پس از رسیدن صفحه ها به تهران، بر روند ضبط های بعدی تاثیر مهمی می گذارد. (درباره سفر لندن)

سال 1291 شمسی، سال آخرین مجموعه ضبط های کمپانی گرامافون در تهران است که در ضمن ضبط 143 قطعه، آثار متعددی نیز از سه خانم خواننده ضبط می شود. (دیسکوگرافی ضبط های 1291 تهران)

ضبط آخرین آثار ایرانی در دوره قاجار و پیش از جنگ جهانی اول، درست یکصد سال پیش و در سال 1293 شمسی اتفاق افتاد. این مجموعه شامل آثاری است که از پنج هنرمند ایرانی در سفر به تفلیس، ضبط شده و ویژگی آن ها در ابعاد گوناگون، نیازمند واکاوی بیشتر است.

سفر تفلیس

به گفته اغلب جهانگردان، در سال های نخستین قرن بیستم، تفلیس دروازه اروپا محسوب می شد و لذا نقطه ای مهم در تلاقی فرهنگ و اقتصاد شرق و غرب بود. اگرچه کارخانه کمپانی گرامافون در سال 1286 شمسی در روسیه در ریگا (پایتخت کنونی جمهوری لتونی) تولید صفحه را آغاز کرده بود اما شعبه فعالی از آن با استودیوی ثابت، از سال 1290 شمسی در تفلیس شروع به کار کرده بود. "انکر رکورد" برلین نیز صفحه هایی را که در تفلیس و با لیبل "مونارک رکورد" ضبط می شد، تولید می نمود.

همسفران تفلیس عبارتنداز ابوالحسن خان اقبال السلطان، سیدحسین طاهرزاده، عبدالله خان دوامی، درویش خان و باقرخان رامشگر و ظاهرا اقامت اقبال در تبریز و آشنایی وی با قفقاز و هنرمندان آن خطه، از اسباب اصلی این سفر بوده که در اواخر اسفند سال 1293 شمسی آغاز شده است.

برنامه های هنری متعددی نظیر کنسرت ها و ملاقات هایی با چهره ها و هنرمندان معروف قفقاز، برای همسفران تفلیس پیش بینی شده بوده که تنها موضوع ضبط صفحه در سفر تفلیس، موضوع مورد توجه این بحث است و برای جزییات بیشتری از سفر تفلیس، علاقمندان را به کتاب "با زمزمه هزاردستان" ارجاع می دهیم که تصویر فوق نیز از صفحه 239 این کتاب نقل شده است. علت اهمیت این توجه آنست که از کنسرت های برگزارشده و یا هنرنمایی در محافل و نشستهای خصوصی، جز خاطره ای باقی نمانده و تنها آثار باقیمانده از آن ایام که قابل شنیدن، بهره بردن و قضاوت کردن است، صفحه های بجامانده از این سفر می باشد.

علل اهمیت صفحه های مونارک رکورد

نگاه بازارگرایانه کمپانی گرامافون، همواره تضادی آشکار با نگاه اساتید موسیقی ایران داشته که در ضبط صفحه، مجالی برای حفظ و نگهداری میراث گران موسیقی ایران یافته اند. بزرگان موسیقی عصر قاجار، از آثار و تبعات هجوم موسیقی و سازهای فرنگی به خوبی آگاه بوده و به همین دلیل، با جدیت بر آموزش نظام دستگاهی و ردیف متمرکز شده و کوشیده اند تا یافتن حداکثری استعدادها و آموزش هنرجویان را دستورکار نخست خود قرار دهند. ضبط هفت دستگاه موسیقی در سال 1284 شمسی اگرچه بسیار مهم و نخستین مجموعه شنیداری از نظام موسیقی دستگاهی است اما هرگز گویای تمامی آوازها و گوشه های موسیقی ایران نیست و تنها جرعه ایست از دریا. آثار ارزشمند ضبط شده در پاریس، قربانی مطامع تاجری امتیازطلب می گردد و طرح دعوا و حکم محکمه نیز علاج مشکل نمی کند که در نتیجه جز معدودی از این آثار و نمونه هایی از انتخابها و اجراهای آقا حسینقلی در این سفر، در دسترس نیست. در لندن، جو غالب در اختیار تربیت شدگان موسیقی قشون است که نهایتا به میدانداری مشیرهمایون، اکبرخان فلوتی، حسین خان هنگ آفرین و رضاقلی خان نظمیه و در حاشیه ماندن بزرگانی چون درویش خان و اسدالله خان می انجامد. در ضبط های سال 1291 کمپانی گرامافون نیز اگرچه آثاری بسیار ارزشمند وجود دارد اما محدودیت تعداد آثار ضبط شده و اختصاص نیمی از آن به آثار ضبط شده از سه بانوی آوازه خوان یعنی افتخار خانم، امجد خانم و زری خانم، مجال زیادی برای تکمیل زوایای موسیقی ایران باقی نمی گذارد.

با چنین سابقه ای از هشت سال ضبط صفحه، پنج چهره شاخص موسیقی ایران در تفلیس اقدام به ضبط صفحه می نمایند. درویش خان که علاوه بر داشتن مقامی شامخ در موسیقی ایران و نوازندگی تار، تجربه ضبط صفحه در سال 1284 و در لندن را دارد. طاهرزاده، خواننده برجسته، که روزهای ضبط صفحه در لندن را دیده و انعکاس آن آثار دربین اساتید موسیقی در ایران را از خاطر نبرده است. باقرخان رامشگر، استاد کمانچه، که تجربه ضبط صفحه در سال 1284 در تهران را بهمراه تجربه سفر پاریس و سفر لندن را داشته و همچون طاهرزاده از صحنه ضبط سال 1291 در تهران غایب بوده است. عبدالله خان دوامی که از بهترین خوانندگان تصنیف است و در تفلیس، تنها یادگارهای خود برروی صفحه های گرامافون را خلق می کند و سرانجام، ابوالحسن خان اقبال السلطنه که خواننده رسمی ولیعهد، محمدحسن میرزا و هنرمندی شناخته شده در ایران و دربین هنرمندان قفقاز می باشد.

یکایک صفحه های مونارک رکورد که از پنج هنرمند برجسته یادشده، به عنوان آخرین یادگارهای ضبط موسیقی ایران در عصر قاجار به یادگار مانده، سندی یگانه در فهم زیبایی شناسانه موسیقی و نسخه ای بی نظیر از اجرای ناب موسیقی ایران در شکلهای سازی و آوازی آن می باشد و برخی از یافته های این مجموعه، نشانگر نقش بنیادین ردیف و نظام موسیقی ایران، در ساختار موسیقی حوزه فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی است.

صفحه های مونارک رکورد، حلقه وصل آموزش موسیقی اساتید عصر ناصری (قرن سیزدهم هجری شمسی) به اساتید معاصر (قرن چهاردهم هجری شمسی) و منبع ذیقیمتی در انتقال بین نسلی سرمایه های فرهنگ ملی در عرصه موسیقی است. ماخذ منحصر به فرد آثاری که امروزه نیز از بیشترین جذابیت و لطافت برخوردار بوده و راز موفقیت اساتیدی نامدار می باشند.

دیسکوگرافی

صفحه های فارسی مونارک رکورد که در بهار 1293 شمسی در تفلیس ضبط شده اند در فاصله شماره قالبهای 98189 تا 98367 دیده شده اند که حداکثر بالغ بر 178 روی صفحه در این سفر ضبط و نهایتا به صورت 89 صفحه دورو، در برلین تولید شده و از طریق تفلیس، برای فروش در قفقاز و ایران عرضه شود. از تاثیر قطعی شروع جنگ جهانی اول در سال 1914 میلادی (1293 شمسی) بر تولید این صفحه ها که در برلین صورت گرفته، اطلاع دقیقی در دست نیست اما با توجه به اینکه تنها 33 صفحه یعنی قریب به ثلث این آثار تاکنون یافت شده و حتی در موزه دولتی موسیقی در باکو نیز تنها دو صفحه از این مجموعه وجود دارد که با نسخه های یافت شده در تهران مشابه می باشند، این احتمال که برخی از آثار این مجموعه یا تولید نشده و یا تعداد نسخه های تولید شده از بین رفته باشند قابل اعتنا می شود.

فهرست آثار یافت شده به شرح زیر است:

   

           

ملاحظه

 

رنگ برچسب

 

نوازنده

خواننده

عنوان

 

Matrix No.

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

بیات ترک

 

98189

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

عبدالله خان

تصنیف بیات ترک

 

98190

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

ابوالحسن خان

بیات ترک

 

98191

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

عبدالله خان

تصنیف بیات ترک

 

98192

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

حجاز

 

98205

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

بیات ترک

 

98206

                 

متن لیبل: دستنویس روسی

 

صورتی

 

؟؟؟

عبدالله خان

تصنیف هنگام می

 

98211

متن لیبل: دستنویس روسی

 

صورتی

 

؟؟؟

؟؟؟

دشتی

 

98212

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

ابوالحسن خان

بیات کرد

 

98213

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

ابوالحسن خان

راک

 

98214

متن لیبل: دستنویس روسی

 

صورتی

 

؟؟؟

؟؟؟

؟؟؟

 

98215

متن لیبل: دستنویس روسی

 

صورتی

 

؟؟؟

؟؟؟

؟؟؟

 

98216

                 

متن لیبل: دستنویس روسی

 

سفید

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

؟؟؟

 

98227

متن لیبل: دستنویس روسی

 

سفید

 

درویش خان (تار)

عبدالله خان

تصنیف ابوعطا

 

98228

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

افشاری

 

98229

نوشته لیبل: لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

عبدالله خان

تصنیف افشاری

 

98230

نوشته لیبل: لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

عبدالله خان

مخالف

 

98233

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

عبدالله خان

تصنیف مخالف

 

98234

                 

متن لیبل: دستنویس روسی

 

صورتی

 

؟؟؟

ابوالحسن خان

شور

 

98247

متن لیبل: دستنویس روسی

 

صورتی

 

؟؟؟

ابوالحسن خان

بقیه شور

 

98248

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

همایون درآمد

 

98257

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

ابوالچپ

 

98258

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

طاهرزاده

سه گاه- درآمد

 

98259

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

طاهرزاده

سه گاه- زابل

 

98260

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

پیش درآمد ماهور

 

98263

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

درآمد ماهور

 

98264

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

راک

 

98269

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

بیداد

 

98270

نوشته لیبل: لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

پیش درآمد ماهور

 

98271

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

ماهور

 

98272

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

دلکش ماهور

 

98273

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

عراق

 

98274

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

طاهرزاده

؟؟؟

 

98279

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

عبدالله خان

تصنیف؟؟؟

 

98280

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

ابوالحسن خان

شکسته قره باغی

 

98281

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

عبدالله خان

تصنیف لعبت

 

98282

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

طاهرزاده

حاجیانی

 

98283

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

طاهرزاده

شورانگیز

 

98284

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

درآمد همایون

 

98291

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

چکاوک همایون

 

98292

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

همایون بیداد

 

98293

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

عبدالله خان

همایون ضربی

 

98294

                 

متن لیبل: دستنویس روسی

 

صورتی

 

؟؟؟

ابوالحسن خان

چهارگاه؟

 

98297

متن لیبل: دستنویس روسی

 

صورتی

 

؟؟؟

ابوالحسن خان

حصار؟

 

98298

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

شور

 

98307

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

شهناز

 

98308

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

ابوالحسن خان

چکاوک همایون

 

98311

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

ابوالحسن خان

بیداد همایون

 

98312

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

مخالف

 

98319

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

پیش درآمد سه گاه

 

98320

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

ارکستر

عبدالله خان

تصنیف ادیبی

 

98333

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

ارکستر

 

رنگ بیات ترک

 

98334

متن لیبل: دستنویس روسی

 

سفید

 

؟؟؟

عبدالله خان

بیات ترک

 

98335

متن لیبل: دستنویس روسی

 

سفید

 

؟؟؟

؟؟؟

ماهور

 

98336

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

درویش خان (تار)

عبدالله خان

تصنیف حصار

 

98343

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

ابوالحسن خان

نوا

 

98344

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

ابوالحسن خان

نوای حسینی

 

98345

لیبل به فارسی و لاتین

 

صورتی

 

باقرخان (کمانچه)

طاهرزاده

درآمد چهارگاه

 

98346

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

عبدالله خان

ساقی نامه

 

98349

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

ابوالحسن خان

سارنگی

 

98350

                 

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

عبدالله خان

ایام فراق

 

98353

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

باقرخان (کمانچه)

عبدالله خان

بیات اصفهان

 

98354

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

طاهرزاده

نوای حسینی

 

98359

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

 

درویش خان (تار)

 

بیات ترک

 

98360

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

   

طاهرزاده

مناجات

 

98366

لیبل به فارسی و لاتین

 

یشمی

   

طاهرزاده

اذان

 

98367

 

نهایتا، فرض است از آقایان رفعتی و ابوالخیریان که اجازه استفاده از آرشیو خویش برای تکمیل این دیسکوگرافی را داده و به ویژه از آقای سردار (مقیم هلند) و آقای حمید نوربخش که نسخه های منحصر به فردی را برای اینجانب تهیه نمودند، صمیمانه سپاسگزاری نمایم.